Istanbul katta shahar munitsipaliteti · BİMTAŞ · 2016–2021
1/100 000 masshtabli Istanbul atrof-muhit rejasini qayta koʻrib chiqish
2009-yilda tasdiqlangan Istanbul atrof-muhit rejasidan keyin oʻzgargan qonunchilik, 6306-sonli ofat xavfi qonuni va shahar rivojini belgilovchi yirik investitsiyalar rejani qayta koʻrib chiqishni talab qildi. Qayta koʻrib chiqish va 1/25 000 masshtabli bosh rejalar uchun asos boʻladigan maʼlumot yigʻish, tahlil, sintez, fazoviy prognoz va ssenariy ishlarini butun viloyat boʻyicha xizmat va sanoat sohalari tadqiqoti bilan birga olib bordik. Reja 2035-yilga moʻljallangan.
Texnik koordinator sifatida 100 ga yaqin kishilik rejalashtirish jamoasi va universitetlardan 25 kishilik akademik maslahatchilar guruhiga rahbarlik qildik. Jarayon tuman munitsipalitetlari, katta shahar munitsipaliteti, markaziy hukumat, kasbiy palatalar, fuqarolik jamiyati va akademiya bilan seminarlar orqali olib borildi. Rejaning barcha qatlamlari GAT asosida ishlab chiqildi va 86 ta tematik xaritada hujjatlashtirildi.
«Tabiiy va madaniy merosini asrab rivojlanayotgan, barqaror, yashash sifati yuqori, innovatsion va global miqyosda raqobatbardosh Istanbul.» — Shior: Oʻziga xos qiyofali innovatsion shahar.
Rejalashtirish yondashuvi
Reja toʻrt tamoyilga asoslanadi: barqarorlik, chidamlilik, funksionallik va inklyuzivlik. Ish «Biz qayerdamiz?», «Qayerda boʻlishni xohlaymiz?» va «U yerga qanday yetamiz?» savollari asosida tuzildi hamda global, mintaqaviy va shahar miqyosida koʻrib chiqildi. Tahlillar toʻrt yoʻnalishda jamlandi.
Fazoviy tuzilma
Tabiiy muhit (ekologiya, iqlim, geologiya, topografiya) va sunʼiy muhit: shahar va qishloq aholi punktlari, qishloq xoʻjaligi yerlari, toʻgʻonlar, kon va energetika hududlari.
Ijtimoiy tuzilma
Yashash sifati, ishtirok va tenglik; ijtimoiy obyektlar va transportga kirish imkoniyati; uy-joy va asosiy ehtiyojlar.
Iqtisodiy tuzilma
Sanoat, xizmat va qishloq xoʻjaligida ishlab chiqarish va isteʼmol; bandlik va qaramlik koeffitsiyentlari; daromad–xarajat muvozanati.
Boshqaruv tuzilmasi
Idoralararo muvofiqlashtirish, ishtirokchi va shaffof shahar boshqaruvi, yangilangan va umumiy maʼlumotlar bazasi.
Marmara mintaqasi miqyosidagi tahlillar
Istanbul global maqsadlariga faqat atrofidagi Marmara mintaqasi hamkorlik qiladigan va vazifalarni taqsimlaydigan yaxshi tashkil etilgan shahar–mintaqaga aylansagina erisha oladi. Shu sababli tahlillar viloyat chegarasida toʻxtamadi: Marmara viloyatlari hamda Bilejik, Eskishehir, Bolu va Duzje boʻyicha yerdan foydalanish, transport va logistika aloqalari, markazlar ierarxiyasi, 2035-yil aholi va bandlik prognozlari, Istanbulning yaqin atrof bilan aloqalari va mintaqaviy iqtisodiy tendensiyalar 1/500 000 masshtabda oʻrganildi.
Marmara mintaqasi fazoviy strategiya rejasi loyihasida har bir viloyat Istanbul yukini qaysi sohalarda boʻlisha olishi yetti yoʻnalishda koʻrsatildi: aholi, sanoat, oziq-ovqat, energiya, port, aeroport va logistika. Tekirdagʻ va Bursa aholi, sanoat, oziq-ovqat, port va aeroport yukini birga ola oladigan viloyatlar sifatida ajralib turadi. Balıkesir aholi, oziq-ovqat, port va logistika; Chanakkale aholi, energiya va port; Eskishehir aholi, sanoat va oziq-ovqat yoʻnalishlarida hissa qoʻsha oladi. Reja koʻp markazli va muvozanatli mintaqaviy rivojlanish modeli, ixtisoslashgan oraliq markazlar va mintaqa miqyosida vakolatli rejalashtirish tuzilmasini taklif qiladi.
Hozirgi holat: yerdan foydalanish (2016)
Viloyat hududining uchdan ikki qismidan koʻprogʻi oʻrmon, qishloq xoʻjaligi yerlari va suv havzalari kabi tabiiy hududlardan iborat. Taxminan 14,8 million kishi 116 000 gektar qurilgan hududda yashaydi va uning katta qismi ofat xavfi boʻyicha ustuvor aralashuv zonalarida joylashgan.
| Foydalanish | Maydon (ga) | % |
|---|---|---|
| Tabiiy hududlar (oʻrmon 230 994, qishloq xoʻjaligi 126 624, suv 12 825) | 371.396 | 68,4 |
| Turar joy hududlari | 59.057 | 10,9 |
| Shahar ish hududlari (savdo, sanoat, harbiy hudud va b.) | 48.566 | 8,9 |
| Boʻsh yerlar | 25.435 | 4,7 |
| Ochiq va yashil hududlar | 21.365 | 3,9 |
| Transport (aeroportlar bilan) | 10.694 | 2,0 |
| Ijtimoiy infratuzilma | 4.525 | 0,8 |
| Texnik infratuzilma | 1.859 | 0,3 |
| Jami | 542.898 | 100 |
2035-yil prognozlari
| Koʻrsatkich | Natija |
|---|---|
| Aholi (yettita matematik model va kogorta-komponent usuli) | 18,96 – 22,02 million |
| Band aholi | taxminan 7 million |
| Kerakli uy-joy qurilish maydoni (kishi boshiga 25 m²) | 492 million m² |
| Ijtimoiy obyektlar uchun kerakli maydon | oʻzlashtirish mumkin boʻlgan hududning taxminan 30 foizi |
| Shahar ichidagi qatnovlar | taxminan 45 foiz oʻsish |
| Jamoat transportining qatnovlardagi ulushi | 30% → 40% maqsad |
Uchta ssenariy, bitta yakuniy ssenariy
Kamayuvchi, barqaror va oʻsuvchi aholi oʻsish surʼatlariga asoslangan oltita muqobil variant uchta ssenariyga qisqartirildi. Ular koʻp mezonli baholash bilan baholandi; eng yuqori ball olganini tanlash oʻrniga yakuniy ssenariy har birining kuchli va amalga oshiriladigan jihatlarini birlashtirdi.
| Ssenariy | 2035-yil aholisi | Yakuniy ssenariyga hissasi |
|---|---|---|
| Asosiy oʻsish (TBS) | 17.000.000 | Barqarorlik tamoyillari: zichlikni kamaytirish, piyoda va velosipedga ustuvor transport |
| Joriy tendensiyalar (MES) | 19.200.000 | Aholi tendensiyalari |
| Koʻp markazli rivojlanish (ÇOGS) | 20.500.000 | Iqtisodiy oʻsish modeli va oʻsish markazlari |
| Yakuniy ssenariy | 19.000.000 | Yevropa qirgʻogʻi 64%, Anadolu qirgʻogʻi 36% |
Makroshakl
Shaharning rivojlanish hududlari ichimlik suvi havzalari, oʻrmonlar va qishloq xoʻjaligi yerlari kabi mutlaq muhofaza hududlari bilan cheklandi. 116 000 gektar qurilgan hududga 38 000 gektar qoʻshildi: taxminan 7 000 gektari Kanal Istanbul yoʻnalishi atrofida, 31 000 gektari boshqa rivojlanish hududlarida. 2035-yilgi makroshakl 154 000 gektarni qamraydi: 94 000 gektari Yevropa, 60 000 gektari Anadolu qirgʻogʻida. Muhofaza hududlaridan tashqaridagi oʻzlashtirish mumkin boʻlgan yerlarning 83,2 foizi ishlatildi, qolgani tabiiy holida saqlandi. Ofat xavfi bor va tabiiy chegaralardan oshgan hududlar uchun tugatish, yangilash va muhandislik yechimlari tamoyili qabul qilindi.
Hududlar boʻyicha aholi va bandlik
Yevropa qirgʻogʻida yettita, Anadolu qirgʻogʻida beshta, jami 12 ta kichik hudud belgilandi va ular beshta asosiy hududga birlashtirildi. 1/25 000 masshtabli bosh rejalar chegaralari shu hududlashtirish asosida chizildi. Ikki qirgʻoq oʻrtasidagi uy–ish qatnovlarini kamaytirish uchun bandlik aholi taqsimotiga mos taqsimlandi.
| Hudud | Kichik hududlar | Aholi 2016 | Aholi 2035 | Bandlik 2035 |
|---|---|---|---|---|
| 1-hudud · Yevropa | 1A–1D | 8.692.299 | 9.900.000 | 3.948.489 |
| 4-hudud · Yevropa | 4A–4B | 643.991 | 1.200.000 | 332.643 |
| 5-hudud · Yevropa | 5 | 239.458 | 1.100.000 | 275.900 |
| 2-hudud · Anadolu | 2A–2C | 4.704.106 | 6.100.000 | 2.195.228 |
| 3-hudud · Anadolu | 3A–3B | 524.262 | 700.000 | 147.740 |
| Istanbul | 12 | 14.804.116 | 19.000.000 | 6.900.000 |
2035-yilda 5,57 million ish oʻrni xizmat, 1,26 million sanoat va 70 000 qishloq xoʻjaligi sohasida koʻzda tutilgan. Xizmat sohasining ulushi 78 foizdan 81 foizga oshadi, ifloslantiruvchi va katta maydon talab qiluvchi sanoatning chekkadagi sanoat zonalariga koʻchirilishi bilan sanoat ulushi 21 foizdan 18 foizga tushadi.
Oltita maqsad, 22 vazifa
1. Inklyuziv va chidamli shahar makoni
Tarixiy va madaniy merosni asrash, rivojlanishni zilzila va ofat xavfiga qarab yoʻnaltirish, makon sifatini oshirish.
2. Tabiiy muhit va ekologiya
Iqlim oʻzgarishiga moslashish, ifloslanishning oldini olish, tabiiy resurslar va ekotizimlarni asrash.
3. Yashash sifati yuqori ijtimoiy tuzilma
Inson kapitalini rivojlantirish, shahar xizmatlarini teng taqsimlash, migratsiya va aholi–bandlik muvozanatini boshqarish.
4. Global ishtirokchi, mintaqaviy muvozanat
Moliya, turizm va yuqori darajadagi xizmatlarda raqobatbardoshlik; Marmara mintaqasida shahar–mintaqa yondashuvi.
5. Innovatsion va yuqori qoʻshilgan qiymatli iqtisodiyot
Koʻp markazli va bosqichma-bosqich rivojlanish, texnologiya va bilimga asoslangan sohalar, sanoatning fazoviy oʻzgarishi.
6. Ishtirokchi va shaffof boshqaruv
Integratsiyalashgan hisobot, ishtirok mexanizmlari va dinamik maʼlumotlar bazasiga asoslangan aqlli shahar tizimlari.
Asosiy reja qarorlari
- Markaziy ish hududi hamda birinchi, ikkinchi va uchinchi darajali kichik markazlardan iborat bosqichli markazlar tizimi; markaziy funksiyalarning ikki qirgʻoq oʻrtasida muvozanatli taqsimlanishi.
- Silivri, Arnavutkoʻy, Pendik, Bayrampasha va Sanjaqtepada taʼlim, axborot texnologiyalari va texnologiyalarni rivojlantirish hududlari; Silivri, Chatalja va Shileda agrotexnologiya markazlari.
- Turar joylar orasida qolgan ifloslantiruvchi sanoatni chekkadagi sanoat zonalariga koʻchirish; boʻshagan joylarni jamoat xizmatlari, yashil hudud va ijtimoiy-madaniy obyektlarga aylantirish.
- Qishloqda ishlab chiqarish, saqlash va sotishni tashkil etuvchi «markaz qishloqlar»; qishloq xoʻjaligi bandligining 17 867 dan 70 000 ga oshishi.
- Ish hududlariga temir yoʻl orqali kirish, transport almashinuv markazlari va dengiz transporti; transport chiqindilarini kamaytirish, qayta tiklanadigan energiya va yashil tomlar.